ބ. ތުޅާދޫ ދޭލިޔާގޭ މުޙައްމަދު ޒަކަރިއްޔާއަކީ ބ.ތުޅާދޫ އަނޯނާގެ ޒަކަރިއްޔާ ޙުސައިން (އޮލަނބު ޒަކަރިއްޔާ) އުނޑޫދޫ ޞަފިއްޔާ ނަމަކަށް ކިޔާ އަންހެނަކާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން ލިބުނު ކުއްޖެކެވެ. މުޙައްމަދު ޒަކަރިއްޔާ (މުއްލާބެ) އެންމެ ފުރަތަމަ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ތުޅާދޫ އަތިރީގޭ މަރިޔަމް އިބްރާހީމާއެވެ. އެ ކައިވެންޏަށް ލިބިލެއްވީ އެންމެ ކުއްޖެކެވެ. އެއީ ފާލަންދޮށުގޭ ހަފީޒާ މުޙައްމަދެވެ. މުޙައްމަދު ޒަކަރިއްޔާ (މުއްލާބެ) ދެވަނަ ކައިވެންޏެއް ކުރައްވައި އެ ކައިވެންޏަށް 8 ކުދީން ލިބިލެއްވިއެވެ. ތުޅާދޫ ދޭލިޔާގެ މަރިޔަމް އަބޫބަކުރަށް 3 އަންހެން ކުދީންނާއި 5 ފިރިހެން ކުދީން ލިބިލެއްވި އިރު ދޮށީ އަންހެން ދަރިފުޅު ފަހީމާ މުހައްމަދު ފިޔަވައި އެހެން ހުރިހައި ކުދިން ދުނިޔޭގައި އެބަތިއްބެވެ. އެއީ ނަޒީރާ މުޙައްމަދާއި މުނީރާ މުޙައްމަދާއި އަޙުމަދު ޝަރީފައި ޢަލީ ޝަރީފާއި ޢަބްދުﷲ ޝަރީފާއި އިބްރާހީމް ޝަރީފާއި އިސްމާޢީލް ޝަރީފެވެ. މުއްލާބެ ދުނިޔެދޫކުރެއްވި އިރު، ކާފަ ކިޔާ 35 ކުދީންނާއި މުނިކާފަ ކިޔާ 30 ކުދީން ތިބެއެވެ.
މުއްލާބެ ދެ ކުދިންނާއެކު ފޮޓޯއަކަށް ހުއްޓިގެން
މުއްލާބެ އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި މަސައްކަތަކީ މަސްވެރިކަމެވެ. އެ ޚިދުމަތަށް ނުކުންނެވީ އާއިލާގެ އޮޑިދޯނި ފަހަރުގައެވެ. އެ ކަމުގައި އެތައް އަހަރަކު އުޅުއްވިއެވެ.
"މުއްލާބެ އަހަރެމެންނާ އެކު އުޖާލާ ދޯނިން މަހަށް ދިޔަ. އަދި ރޯދި ދޯނިން ވެސް މަހަށް ދިޔަ. ވަރަށް ގިނަ އަހަރު މަހަށް ދިޔަ. ގައިމު ވެސް 15 ވަރަކަށް އަހަރު އެކަން ކުރި. އެއީ އެންކެޔޮޅެއް. ދޮށިއަޅާ ވެސް އުޅުނު" މުއްލާބެއާ އެކުގައި މަހަށް ގޮސް އުޅުނު އެއްބަފާ ކޮއްކޮ، ޝާކިރު ޒަކަރިއްޔާ ބުނުއްވިއެވެ.
"އަހަރެން ހަނދާން ހުންނަން ފެށީއްސުރެ ވެސް ބައްޕައަކީ މަސްވެރިއެއް. ކާފަގޭގައި ދުއްވި ދޯނިން މަހަށް ދިޔަ ހަނދާންވޭ. އޭރު އެއީ އެންކެޔޮޅެއް. 70ގެ އަހަރުތައް ނިމެންދެން ވެސް ބައްޕަ މަސްވެރިކަން ކުރިހަނދާންވޭ" ޢަބްދުﷲ ޝަރީފް އޭނާގެ ހަނދާންތައް ހިއްސާކުރިއެވެ.
1980ގެ އަހަރުތައް ފެށުނު އިރު މުއްލާބެ މާލެއަށް ބަދަލުވެލެއްވިއެވެ. މަސައްކަތްކުރެއްވީ މާލޭގައި ހުރި މަޝްހޫރު ހޮޓަލެއްކަމަށްވާ މޫން ކެފޭގައެވެ. އޭރު އެ ކެފޭ ހުންނަނީ އޯކިޑްމަގާއި ޗާނދަނީ މަގު ގުޅޭ ކަންމައްޗަށްވާ ހިސާބުގައެވެ.
"ބައްޕަ މާލޭ ހޮޓަލެއްގައި ކައްކަން އުޅުނު. ބޮޑު ހޮޓަލެއްގައި މަސައްކަތްކުރި. އަހަރެން ކިޔަވަން ހުރި އިރު ބައެއް ދުވަސްދުވަހު އެ ތަނަށް ސައިބޯން ގެންދިޔަ ހަނދާންވޭ. އެ ތަނުގައި އަހަރެއްވަރު މަސައްކަތްކުރި" ޢަބްދުﷲ ޝަރީފް އާކުރީ އޭނާ ކިޔަވަން މާލެ އައިސް ހުރި ދުވަސްތަކުގެ ހަނދާންތަކެވެ.
މުއްލާބެއަކީ ރޭނުމާއި ސިމެންތިއާ ގުޅޭ މަސައްކަތްތަކުގެ ތުޅާދޫން ފާހަގަ ކުރެވުނު ޚިދުމަތްތެރިއެކެވެ. އެ މަސައްކަތުގެ ތެރޭއިން ވެސް އުފެއްދުންތެރި ޚިޔާލުތަކެއް ނެރުއްވި ފަންނުވެރިއެކެވެ.
"އަހަރެމެން އުޅުނު ހިސާބަށް ނަރުދަމާ ތަޢާރަފުކުރުމުގައި ބައްޕަގެ ދައުރު ބޮޑު. އޭރު ކޮންމެ ގެއަކުން ހޮޅިއެއް ނަގައިގެން އެކަން ފެށީ ބައްޕަ. އަހަރެމެންގެއާ ޖެހިގެން އެ ހުންނަނީ އަސްރާރުމެންގެ. އެ މަގުން ފެށިގެން ފާހާނާ ހޮޅިއެއް މޫދަށް ބާލާފައި ހުންނާނެ. އެއީ ވަރަށް ކުރި. އެކަމުގައި އިސްވެއުޅުނު އެކަކީ ބައްޕަ. އެ ހަނދާން މިހާރު ވެސް އެބަ ހުރި" ބައްޕަގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ބައެއް ޢަބްދުﷲ ހިއްސާކުރިއެވެ.
"އެންމެ ބޮޑަށް ހަނދާންވަނީ ސިމެންތިން ފާޚާނާ ތަށްޓެއް ހަދައި ގޭގައި ބެހެއްޓި ހަނދާން. އެއީ 1981ހާ ތާނގައި. އެއީ ބައްޕަގެ އުފެއްދުންތެރިކަން ފެނުނު ކަމެއް. ގާ އަޅާ ތައްގަނޑެއް އަމިއްލައަށް ހަދައިގެން ވެސް ގާއެޅުމުގެ މަސައްކަތް ވެސް ކުރި. އެފަދަ އެތައް ކަމެއް ބައްޕަ ކުރި. ބައްޕައަކީ އެ ކުރާކަމެއް ވަރަށް ގަޔާވެގެން ވިސްނުންތެރިކަމާއެކު ކުރި މީހެއް" އަބްދުﷲ ބުނެދިނެވެ.
މުއްލާބެއާއި އަންހެނުން ހައްޖުގެ އަޅުކަމަށް ފުރުމުގެ ކުރިން ނަގާފައިވާ ފޮޓޯއެއް
މުއްލާބެގެ ޚިދުމަތްތަކުން ފާހަގަކުރެވޭ އަނެއް ޚިދުމަތަކީ ވާރޭފެން ރައްކާކުރާ ވަޅުބުރި ރާނާދިނުމުގެ ޚިދުމަތެވެ. އެ ޚިދުމަތް ތުޅާދޫގެ އެކި ގޭގެއަށް މުއްލާބެ ކޮށްދެއްވާފައިވެއެވެ.
"އޭރު ވާރޭފެން ރައްކާކުރަނީ ވަޅުބުރި ރާނައިގެން އޭގައި. އެ ގޮތަށް ވަޅުބުރި ރާނަން ތުޅާދޫގައި ފެށި އެކަކީ ބަފައިބެ. ވަޅުބުރިއާއި ތާނގީތައް ރޭނުމަކީ ބަފައިބެ ވަރަށް ގިނައިން ކުރަމުން އައި ކަމެއް. އެންމެ ފުރަތަމަ އެފަދަ ވަޅުބުރިތައް ރާނާ އުޅުނީ ހަތާ ބޭނުންކޮށްގެން. ފަހުން ފަލަ މުރަކަ ބޭނުންކޮށްގެން ވެސް އެ މަސައްކަތްކުރި. އަދި އޭގެ ފަހުން ގާއަޅައިގެން އެ މަސައްކަތްކުރި" މުއްލާބެގެ ދަނބިދަރިފުޅު ދިލްސާދުގޭ އަބްދުއްރަހުމާން މުޙައްމަދު ހިއްސާކުރިއެވެ.
މުއްލާބެގެ ޚިދުމަތް އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެނީ ރޭނުމާއި ސިމެންތި ޖެހުމުގެ ތެރޭންނެވެ.
މުއްލާބެއާއި އަންހެނުން
"ސިމެންތި މަސައްކަތް ވަރަށް ގިނައިން ކޮށްފައި ހުންނާނެ. ދޭލިޔާގެ އެއީ ބައްޕަގެ އަމިއްލަ މަސައްކަތް ފެންނަން ހުރި އެންމެ މުހިންމު ގެ. ވަރަށް ގިނަ ގޭގޭގެ ވަޅު ބެހެއްޓުމުގައި ބައްޕަގެ އެހީތެރިކަން ހޯދި. ދިޔަވަރަށް ބަލާފައި ވަޅު ބެހެއްޓުމާއި ލެވެލްކުރުން ފަދަ ކަންކަން ބައްޕައަށް އެނގޭނެ. އަދި ފާޚާނާ ތަށި ބަހައްޓައިދިނުމަކީ ވެސް އޭރު ބައްޕަ ކޮށްއުޅުނު ކަމެއް. ރާނާ ސިމެންތި ޖެހުމަކީ ވެސް އާންމުކޮށް ބައްޕަ ކޮށްއުޅުނު ކަމެއް. ތުޅާދޫ އެކި ގޭގޭގައި އެ މަސައްކަތްކޮށްދިން. އޭގެ އިތުރުން މުށި ޖެހުމަކީ ވެސް ބައްޕަކޮށް އުޅުނު މަސައްކަތެއް. މުށީގެ މަސައްކަތް ތުޅާދޫގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރި މީހުންގެ ތެރޭގައި ވެސް ބައްޕަ ހިމެނޭނެ. އަދި ފެންވައިރު ކުރުމުގެ މަސައްކަތަކީ ވެސް ބައްޕަކޮށް އުޅުނު ކަމެއް" މުއްލާބެގެ ޚިދުމަތްތަކުން ބައެއް ކަންކަން އޭނާގެ ދަރިފުޅު ޢަބްދުﷲ ފާހަގަކުރިއެވެ.
މުއްލާބެގެ މަސައްކަތްތަކުގައި އެންމެ ބޮޑަށް އެހީތެރިވީ އޭނާގެ އަންހެނުން މަރިޔަމް އަބޫބަކުރެވެ. މުއްލާބެ ކުރެއްވި ކޮންމެ މަސައްކަތެއްގެ ފަހަތުގައި އެންމެ ގާތުގައި ހުރީ އަންހެނުން މަރިޔަމްއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް މުއްލާބެގެ 8 ކުދިން ތަރުބިއްޔަތު ކުރުމުގައި މަރިޔަމް އަދާކުރި ދައުރަކީ ފިސާރި ބޮޑު، މުހިންމު ދައުރެކެވެ.
މުއްލާބެއާއި އަންހެނުން މަރިޔައްތަ
"މަންމައާއި ބައްޕައަކީ ވަރަށް ލޯބިން އުޅުނު ދެ މީހުން. އަބަދުވެސް ފެނުނީ ވަރަށް އަޅާލާތަން. އެކުގައި އުޅޭތަން. އަބަދުވެސް ކަންކަމުގައި އެންމެ ފަހު ނިންމުން ނިންމާނީ ބައްޕަ. ހުރިހާ ވާހަކައެއް އަހަރެމެން ދައްކާނީ މަންމަގާތުގައި. އެ ވާހަކަތަކަށް ގޮތެއް ނިންމާނީ ބައްޕަ. އަޅުގަނޑުމެން ތަރުބިއްޔަތު ކުރުމުގައި ގޭގައި ވަގުތުތައް ހޭދަކުރީ މަންމަ. ބައްޕަ އުޅުނީ އަވަދިނެތި މަސައްކަތުގައި. އެއީ އަހަރެމެންނަށް ޓަކައި. އަހަރެމެންގެ ކަންކަން ވަރަށް ގާތުން ބައްޕަ ބަލަމުން ދިޔަ. މަންމަ ގޭގައި ހުރެގެން ހުރިހާ ކުދިންނަށް ބޭނުންވާ ކަންކަން އެ ކޮށްދިނީ" ޢަބްދުﷲ އޭނާގެ މަންމައާއި ބައްޕަގެ ޚިދުމަތް ސިފަކުރިއެވެ.
މުޙައްމަދު ޒަކަރިއްޔާ (މުއްލާބެ) ގެ ކުދީންނަކީ ވެސް ޚުލްޤު ހެޔޮ، ހެޔޮލަފާ ކުދީންނެވެ. އެއިން ކޮންމެ ކުއްޖެއްގެ ވެސް އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމެއް އުޅެމުންދާ އިރު އެ ކުދިން ފާހަގަކުރެވެނީ އެ ކުއްޖަކު ކުރާ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ވެސް ވަރަށް ހީވާގި މުރާލި ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދޮށީ އަންހެން ދަރިފުޅު ނަޒީރާއަކީ މުއްލާބެ ފަދައިން މީހުންނާ ވަރަށް ގުޅޭ ސަކަ މިޒާޖެއްގެ ކުއްޖެކެވެ. މުނީރާއަކީ ބަސްމަދު ނަމަވެސް މީހުންނާ ވަރަށް ގުޅޭ، ހެޔޮ ލަފާ ގެވެހި ދިރިއުޅުމެއް އުޅޭ ކުއްޖެކެވެ.
މުއްލާބެގެ ބައެއް ކުދިން އެ ކުދިންގެ ބައްޕައަށް އެހީތެރިވަނީ
މުއްލާބެގެ ފިރިހެން ކުދީންގެ ތެރެއިން އަޙުމަދު ޝަރީފާއި ޢަލީ ޝަރީފަކީ ވެސް އަމިއްލަ މަސައްކަތުން އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމެއް އުޅެމުންދާ، މިޒާޖާއި ސިފައިގެ ގޮތުން ވެސް ވަރަށް އެއްގޮތް ދެބެންނެވެ. ޢަބުދުﷲ ޝަރީފަކީ އުމުރުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅު ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް ނުކުން ހުނަރުވެރިއެކެވެ. ޑައިވިންގ ކުރުމުގެ ދާއިރާގެ ތަޖުރިބާ ކާރެކެވެ. މިހާރު ވެސް ކުރައްވަމުން ގެންދަވަނީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގެ ތަފާތު މަސައްކަތްތަކެވެ. އިބްރާހީމް ޝަރީފަކީ ރަށުފެންވަރުގައި ފާހަގަ ކުރެވުނު މޮޅު ފުޓްބޯޅަ ކުޅުންތެރިއެކެވެ. ތަފާތު އެކި ދާއިރާތަކުގައި ވަޒީފާ އަދާކުރެއްވި އިރު އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވުނީ ބ. އަތޮޅު ކައުންސިލްގެ ދެވަނަ ދައުރުގެ ތުޅާދޫ ދާއިރާގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިހާރު މަސައްކަތްކުރައްވަމުން ގެންދަވަނީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައެވެ. އިސްމާޢީލް ޝަރީފަކީ ވެސް ރަށު ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރެވުނު މޮޅު ފުޓްބޯޅަ ކުޅުންތެރިއެކެވެ. އަމިއްލަ ދިރިއުޅުއްވުން ކުރިއެރުވުމުގައި ވެސް އިސްމާޢީލް ފާހަގަކުރެވެނީ ވަރަށް ހީވާގިކަމާއެކު މަސައްކަތް ކުރައްވަމުންދާ ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިއިން ކޮންމެ ކުއްޖަކަށް ލިބިފައިވާ ތަރުބިއްޔަތަކީ މުއްލާބެގެ ދެމަފިރީންގެ ނަމޫނާ ޚިދުމަތެވެ.
"ބަފައިބެއަކީ މީހުންނާ ވަރަށް ގުޅޭ ސަކަ މިޒާޖެއްގެ މީހެއް. އެއީ ކުދިންނާއި ކާފަކުދިންނަށް ވަރަށް އަޅާލި އޯގާތެރި ކާފައެއް. ވަކި އުސޫލުތަކެއް ހިފަހައްޓައިގެން ދިރިއުޅުނު ނަމޫނާއެއް. އެއްވެސް އިރެއްގައި ޒުވާބުކޮށް ހަޅޭއްލަވައި މީހެއް ނޫން." މުއްލާބެގެ ދަނބިދަރިފުޅު އަބްދުއްރަޙްމާން މުޙައްމަދު ބުނެދިނެވެ.
މުއްލާބެގެ ބައެއް ކުދިންނާއި ކާފަ ދަރިން ޚާއްޞަ ދުވަހެއް ފާހަގަކުރަނީ
މުއްލާބެއަކީ ތުޅާދޫން ފާހަގަކުރެވުނު އިޖުތިމާޢީ ޚިދުމަތްތެރިއެކެވެ. ސަގާފީ ކަންކަމުގައި ނަގާކިޔުއްވި މުރުޝިދެކެވެ. އެ ކަންކަމުގެ އެންމެ ރީތި ހަނދާނަކީ ރާއްޖެތެރޭގައި އެންމެ ދުވަސްވީ ކުލަބު ތުޅާދޫ ސިލްވަރޝައިން ކުލަބެވެ. އެ ކުލަބުގެ ދިދަ ނެގީ މުއްލާބެގެ އަމިއްލަގެ ދޭލިޔާގޭގައެވެ. ރަޖިސްޓްރީ ކުރީ އެ ދޭލިޔާގޭގެ ނަމުގައެވެ. އެ ކަންކަން ފަހިވެ ކުލަބު ހިނގައިގަތީ މުއްލާބެގެ ދީލަތި އެހީއާއި މަދަދާ އެކުއެވެ.
"ކުލަބު ރަޖިސްޓްރީ ކުރީ ދޭލިޔާގެ ނަމުގައި. އެންމެ ފުރަތަމަ ހިންގީ ވެސް އެ ގޭގައި. ކުލަބުގެ ދިދައެއް ފުރަތަމަ ނެގީ ވެސް އެ ގޭގައި. މުއްލާބެއަކީ ކުލަބު އުފެއްދުމުގެ އެއް މޭސްތިރި" ސިލްވަރ ޝައިން ކުލަބުގެ މަސްޢޫލުވެރިޔާ ޒަކަރިއްޔާ ޢަލީ ވިދާޅުވިއެވެ.
ޒަކަރިއްޔާ ވިދާޅުވީ މުއްލާބެއަކީ ކުލަބުން ކުރި ކޮންމެ ކަމެއްގައި ވެސް އިސް ސަފުގައި ހަރަކާތްތެރިވެލެއްވި ޚިދުމަތްތެރިއެއް ކަމަށެވެ.
"މުއްލާބެގެ ރަން ޒަމާނުގައި އެއީ ވަރަށް ޚިދުމަތްތެރިއެއް. ކުލަބުން ކުރި އިޖުތިމާޢީ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ވެސް މުއްލާބެ އިސްކޮށް އުޅުއްވާނެ. ޚާއްޞަކޮށް ރޭނުމުގެ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ވެސް އުޅުއްވާނެ. އޭގެ އިތުރުން ބެރުޖެހުމާއި ތާރަޖެހުމާއި ސަގާފީ ކަންކަމުގައި ވެސް އެއީ ނަގާކިޔުއްވި ހުނަރުވެރިއެއް. މުޅި އެ އާއިލާއަކީ ވެސް ކުލަބަށް ވަރަށް ގިނަ ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވި އާއިލާއެއް. މަރިޔައްތައަކީ ވެސް ވަރަށް ޚިދުމަތްތެރިއެއް" ޒަކަރިއްޔާ ވިދާޅުވިއެވެ.
"ބޮޑުބެރު ޖަހާ ކަންކަން ކުރަން ވަރަށް މޮޅުވާނެ. އެއީ ސަގާފީ ކުޅިވަރުގެ ލީޑަރެއް. ތާރަޖެހުމުގައި ވެސް އިސްކޮށް އުޅުއްވި. އެންމެ މޮޅަށް މަންގަލަން ދަނޑި ތުޅާދޫގައި ޖެހި ދުވަސްވަރު ތާރަޖެހުމުގައި ބައްޕަ ހުންނާނެ. ލަވަ ވެސް ކިޔާނެ" މުއްލާބެގެ ދަނބިދަރިފުޅު އަބްދުއްރަހުމާން އިތުރަށް ބުނެދިނެވެ.
މުއްލާބެއެކޭ އެއްފަދައިން އަންހެނުން މަރިޔަމްއަކީ ވެސް ކުލަބުގެ ޚިދުމަތްތެރިއެކެވެ. ކުލަބުގެ ކޮންމެ ގޮވާލުމަކަށް އިޖާބަދެއްވި އެހީތެރިއެކެވެ.
ކުލަބުގެ ކަންކަމުގައި އަމަލީގޮތުން ހަރަކާތްތެރިވަމުން އަންނަ ފާއިޒާ މުޙައްމަދު ބުނީ މުއްލާބެއެކޭ އެއްފަދައިން މަރިޔައްތަގެ ޚިދުމަތް ވެސް ކުލަބުގެއާ ގުޅިފައިވާ ކަމަށެވެ.
މުއްލާބެއާއި އަންހެނުން
"މުއްލާބެގެ އަންހެނުން މަރިޔައްތަ ވެސް ކުލަބުގެ މަސައްކަތްތަކުގައި ނަގާކިޔާ އުޅުނު. އޭރު ކޮންމެ ކަމެއް ކުރިނަމަވެސް މަރިޔައްތަ އިސްކޮށް ހުންނާނެ. ކެއްކުންކަމަށް ވިޔަސް، އެހެން މަސައްކަތެއްކަމަށް ވިޔަސް މަރިޔައްތަ އުޅޭނެ. އަނެއްކާ މުޅި އެ އާއިލާއަކީ ވެސް ކުލަބުގެ ކަންކަމުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް އެހީތެރިވި އަދި އެހީތެރިވަމުން އަންނަ ބައެއް" ފާއިޒާ މުޙައްމަދު ތަޢުރީފުކުރީ މަރިޔައްތައަށާއި އެ އާއިލާއަށެވެ.
މުއްލާބެގެ މުޅި އާއިލާއަކީ ވެސް ކުލަބަށް ގިނަ ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވި އާއިލާއެއްކަން ތުޅާދޫ ސިލްވަރ ޝައިން ކުލަބުގެ މިހާރުގެ ޗެއާޕަރސަން ހުސައިން ހަސަން (ހުސޭނުބެ) ވެސް ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
"ހަގީގަތުގައި އެއީ ކުލަބުގެ އެއް މުގޫ. ކުލަބު އުފެދިގެން އައީ އެ ގޭތެރެއިން. މުއްލާބެއާއި މަރިޔައްތައަކީ ކުލަބުގެ ޚިދުމަތްތެރީން. ޚާއްޞަކޮށް މުއްލާބެގެ އާއިލާގެ ކޮންމެ ކުއްޖަކީ ވެސް ކުލަބަށް ވަރަށް ބޮޑު ގުރުބާނެއް ވީ ކުއްޖެއް. ކުލަބުގެ މާޒީން އެކަމަށް ހެކިވާނެ" ހުސޭނުބެ ބުނުއްވިއެވެ.
މުއްލާބެގެ ދެމަފިރިންނަކީ މީހުންނަށް އެހީތެރިވެދީ ހެޔޮކޮށް ހިތައި އުޅުއްވި ދެމަފިރިންނެވެ. ޢާއިލާގެ މެންބަރުންނާއި ދުރުތާ ތިމާގެ މީހުންނަށެވެ. ރަށު މީހުންނާއި ރަށުން ބޭރު މީހުންނަށެވެ. ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ދަތިހާލުގައި ދިރިއުޅުނު ރަށުން ބޭރުގެ އެކި ރަށްރަށުގެ ކުދިން ގެނެސް އުފަން ދަރީންހެން އެ ކުދިން ހެޔޮގޮތުގައި ގެންގުޅުނެވެ. މުއްލާބެއަށް ދޮންބޭބެ ވިދާޅުވާ މުހައްމަދު މުމްތާޒު ވިދާޅުވިގޮތުގައި ތޮއްޑޫންނާއި ރ.އަތޮޅު މަޑުއްވަރީގެ ކުދިން ވެސް ވަރަށް ކުޑައިރު ގެނެސްގެން ގެންގުޅުމުގެ އިތުރުން ޢާއިލާގެ މެންބަރުންނަށް ދިމާވާ ދަތިތައް ފިލުވައިދިނުމުގައި ވެސް އެއީ ނަމޫނާ ދެމަފިރިންނެވެ.
"ދޮންބޭބެގެ ދެމަފިރިން ފާހަގަކުރެވިފައިވަނީ އިންސާނިއްޔަތު ކަމަށް ވަރަށް ލޯބިކުރާ ވަރަށް ހިތްހެޔޮ ހެޔޮލަފާ ދެމަފިރިންގެ ގޮތުގަ. އެގޮތުން ނިކަމެތިންނަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަޅާލައި އެހީތެރިވެފަ ހުންނާނެ. ރަށުން ބޭރުން ނިކަމެތި ކުދިން ގެނެސް ގެންގުޅުނު ކިޔަވައިދީފަ ހުންނާނެ. ރ. އަތޮޅު މަޑުއްވަރީ އިބްރާހީމް ކޮއެގެ ދަރިފުޅު ފަރުހާދަކީ އޭގެ ކުއްޖެއް. ތޮއްޑޫ ޒަޢީމާ ކިޔާކުއްޖެއް ވަރަށް ކުޑައިރު ގެނެސް އޭނާގެ ތަޢުލީމީ ހަޔާތް ނިމެންދެން ގެންގުޅުނު. އމިހާރު އެކުއްޖާގެ ދިރިއުޅުންވެސް ވަނީ ތުޅާދުއާ ގުޅިފަ. އަދި އޭގެ އިތުރުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ޢާއިލާއަށްވީ އެހީތެރިކަން. ދޮންބޭބެއަކަށް ވީތީވެ އާއިލާއަށް އެ ވެދެއްވި އެހީތެރިކަން. އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަތި ދިރިއުޅުމުގައި ވެސް އަޅުގަޑުމެންގެ ކެއުމާއި ނިދުން އެ ގޭތޭރަގައި ހަމަޖައްސައިގެން ވެސް ގެންގުޅުނު. ދެން އަޅުގަނޑުމެން އޮލަނބު ޒަކަރިއްޔާގެ މުޅި ޢާއިލާއަށް ދިމާވި އެންމެ ބޮޑު ހިތްދަތިކަމަކީ ބޭބެ މުހައްމަދު ޖާބިރުގެ ދެ ކިޑްނީ ފެއިލްވުމުގެ މައްސަލަ. އެ ކަމުގައި އެންމެ ބޮޑު އެހީތެރިކަމެއް ވެދީ އެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓެވީ ދޮންބޭބެ. އިންޑިޔާއަށް ގެންގޮސް ބޭސްފަރުވާ ކުރުމުގެ ހުރިހާ ކަމެއް ބެލެހެއްޓީ ދޮންބޭބެގެ ޢާއިލާއިން. ޖާބިރުބެ މަރުވެ ދިޔައީ ވެސް އެ ގޭގައި" މުޙައްމަދު މުމްތާޒު ފާޅުކުރެއްވީ އެހެން މީހުންނަށް އަޅާލައި އެހީތެރިވެ ދިނުމުގައި މުއްލާބެއާ އޭނާގެ ޢާއިލާ އަދަކުރެއްވި ދައުރެވެ.
މުއްލާބެ އަޅުގަނޑުމެންނާ އެ ވަކިވީ ގިނަގުނަ ޚިދުމަތްތަކަކަށް ފަހުގައެވެ. ހަރުދަނާ އައިލާއެއް ބިނާކުރައްވާފައެވެ. އެތައް ފަންނެއް ދިރުވާފައެވެ. ރޭނުމާއި ސިމެންތި ޖެހުމުގެ ފަންނެވެ. ސަގާފީ ކުޅިވަރުތަކުގެ ހުނަރެވެ. ބެރުވެރިކަމާއި ތާރަޖެހުމެވެ. އިޖުތިމާޢީ ޚިދުމަތެވެ. އެ ފަނޑުވުމެއް ނެތް ހަނދާންތަކާ އެކު މުއްލާބެއަށް ކުރެވެނީ ހެޔޮ ދުޢާއެވެ. އާއިލާއަށް އެދެވެނީ ކެތްތެރިކަމެވެ.
